Łowiectwo, jako odwieczne zajęcie człowieka, znalazło swoje odbicie w licznych przysłowiach.                            Od wieków nasi myśliwi dzielili rok na okresy, w których wolno było polować, i te, kiedy zwierzyna powinna mieć spokój. Ponieważ większość świąt kościelnych dostosowano do dawnych, pogańskich rytuałów i obyczajów, kalendarz myśliwski zarazem odtwarza zwyczaje łowieckie naszych praprzodków i dostosowuje się do nowych porządków, wprowadzonych przez chrześcijaństwo. Przetrwały więc w polskich przysłowiach staropolskie terminy. Za początek polowań uznano koniec żniw i tak jedno z przysłów mówi:

 

„Na św. Bartłomieja po raz pierwszy jęknie knieja”.

 

inne zaś:

„Kiedy w kopach stoi zboże, już przepiórki łapać możesz”.

 

Początek leśnych łowów wyznaczała data 29 IX :

„Od św. Michała Anioła trąbka myśliwego do boru woła”.

 

Święto patrona myśliwych św. Huberta przypada w pełni sezonu o czym przypomina przysłowie:

„Kiedy swego czasu goły las nastaje, św. Hubert z lasu obiad cały daje”.

 

Nieraz przysłowia trafiają do pieśni i tak na przykład swoją Pieśń myśliwską Wincenty Poi zaczyna słowami wyżej cytowanego przysłowia:

„Kiedy swego czasu goły las nastaje Święty Hubert z lasu cały obiad daje.Dalej do kniei — dalej do lasu, Hop — Hop — myśliwi — nie traćcie czasu.

 

Koniec zimy to także koniec czasu łowów. Tak o tym mówią przysłowia:

„Sieć ostatnią Trzej Królowie rozpinają po dąbrowie”.„Na św. Kazimierza pokój dla łowców                  i zwierza”.

 

Przez całe wieki nie polowano w niedzielę, o czym przypominają przysłowia:

„Czwartek dzień myśliwców, niedziela przeciwnie”.„Kto w niedzielę poluje, diabłu usługuje”.

 

Nie darmo istnieje powiedzenie, że przysłowia są mądrością narodów. Wśród wielu przysłów, mających związek z polowaniem, znajdujemy takie, które wprost instruują łowcę, jak ma postępować, wiele z nich nie straciło zresztą swej aktualności do dzisiaj, jak chociażby to:

„Gdzie łów, tam chów”.

 

Jest ono podstawową dewizą współczesnych polskich myśliwych. Pamiętać też należy o przysłowiu:

Nie mierz strzelbą do nikogo, bo możesz przypłacić drogo”.

 

Plaga wałęsających się bezpańskich psów czyni ciągle aktualnym powiedzenie:

„Gromada psów — śmierć zajęcza”.

 

Wśród dalszych dydaktycznych przysłów znajdujemy m.in. takie:

„Nie strzelaj ptaki, gdy są na ziemi”.

„Z rusznicą na wiosnę, z sokoły w lecie, z ogary w jesieni,z raroga w zimie — myślistwa najlepiej użyć”.

„Ptaki drobne kulą strzelać, zające na śniegu bez rarogów szczwać,ryby w rzece kłonią łapać — to    z tych łowów jeno dziesięcinę wytknąć przyjdzie”.

„Koń wymorzony w drogę, chart obkarmiony w pole,mieszek czysty do targu — wszyscy niewiele sprawią”.

„Trzema szczwacz troczy, dwiema szczuje, jednym straszy”.

 

Inne przysłowia przypominają myśliwym o dobrych obyczajach łowieckich, takich np. jak koleżeńskość:

„Bez towarzysza jak bez soli zażywać myślistwa”

„Na zającu świat nie stoi”

 

Żadna jednak społeczność nie składa się z ideałów, tak więc i myśliwskie wady znalazły w przysłowiach swoje odbicie:

„W górach siatka, w Krakowie jatka.”

 

Przysłowia myśliwskie miały także uczyć języka łowieckiego:

„Przy domu psy szczekają, w kniei zaś grają”

„Skromny jak zając w kapuście”

„Młodzik niewolnik, maisz towarzysz, ćwik pan”,

 

jak też zapoznawać z przesądami myśliwskimi:

„Nie pokazuj kolana, nikt nie idzie na polowanie”.

 

Oczywiście jest też cała grupa przysłów o myśliwych:

„Dobry myśliwy zły rolnik”

„Z rybaka, myśliwego, młynarza nie będzie gospodarza”.

„Strzelec i gracz nigdy nie bogacz”

„Kto poluje i rybi tego chleb chybi”

„Kto ma zbyt tłustą stajnię i psiarnię ten ma chudą oborę”

„Łże jak myśliwy” czy też „Każdy strzelec —Waligóra”

 

Są takie przysłowia, których łowieckich źródeł wielu nawet nie podejrzewa. I tak na przykład znane przysłowie:

„Wyrwał się jak Filip z konopi” — któż wie, że Filipem nazywano zająca, że w konopiach ogary traciły węch i że wyrwanie się z nich oczywiście nie należało do pociągnięć najmądrzejszych.

 

Od myśliwych pochodzą również takie przysłowia i porzekadła:

„Głupi jak zając po ponowię”,

„Wziąć kogoś na lep”,

„Kluczyć jak zając”,

„Wywieść kogoś w pole”,

„Wystawić kogoś na wabia”

„Złapać zająca”,

„Strzelać w kaczy kuper”,

„Wywinąć kominka”,

„Całować z dubeltówki”

„Wykurzyć jak lisa z nory”, itd.

 

Trafiały też przysłowia do poezji. Oto fragment wiersza Jana Andrzeja Morsztyna: „Tak twierdzisz Zosiu         , że kto je szczwanego Zająca, gładkim jest do dnia siódmego. Jeśli kto bywa gładkim z tej przyczyny Znać  , żeś nie jadła nigdy tej zwierzyny”. Na koniec przytoczę w przysłowiu memento dla myśliwych:

„Poty dobrze, póki człek za zwierzem idzie, ale źle kiedy zwierz już człowieka szuka”.

 

O słuszności tej przestrogi przekonało się już wielu naszych przodków polujących na żubry, tury czy niedźwiedzie, jak też i wielu współczesnych, którzy nierozważnie poszli po tropie ranionego odyńca.

 

Opracowano na podstawie: Tradycje i zwyczaje łowieckie, Marek Piotr Krzemień, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1990r.

  1. pl
  2. en